"BA level-up" - Số 01: Tại sao kinh nghiệm tăng nhưng trình độ chưa tăng?

Có bao giờ bạn rơi vào cảm giác này chưa: Bạn đã làm nghề được hơn 2 năm, đã tháo được cái mác Junior và có thể độc lập tác chiến trong các dự án. Bạn viết User Story vèo vèo, vẽ sơ đồ quy trình chuẩn chỉnh, và leader không còn phải cầm tay chỉ việc cho bạn nữa. Nhưng, sâu bên trong, bạn cảm thấy mình đang "giậm chân tại chỗ".

Kinh nghiệm tính theo số năm thì tăng, nhưng trình độ phân tích và giá trị bạn mang lại cho doanh nghiệp dường như đang đi ngang. Bạn nhận yêu cầu từ khách hàng và xử lý nó như một cái máy, theo thói quen, mà không thực sự hiểu bản chất hệ thống hay mục đích kinh doanh sâu xa.

Nếu bạn đang thấy mình trong kịch bản này, bạn đã chạm vào "điểm nghẽn sự nghiệp" điển hình của nghề Business Analyst. Đây là bài viết đầu tiên trong series BA level-up, trong bài này mình sẽ cùng các bạn bóc tách lý do tại sao "nghẽn" và chiến lược để bứt phá và lên “level”.

---------------

PHẦN 1: 3 NGUYÊN NHÂN KHIẾN BẠN BỊ "KẸT" LẠI Ở MỨC TRUNG BÌNH

Nghề BA có một đặc điểm: Rào cản nhập môn không quá cao, nhưng để lên đến đỉnh cao thì đòi hỏi sự thay đổi hoàn toàn về tư duy.

1. Bẫy "BA Thư ký" và Tư duy phản xạ máy móc

Sai lầm lớn nhất của các BA sau 2 năm là quá tự tin vào khả năng "ghi chép" của mình. Khi khách hàng yêu cầu tính năng X, phản xạ của bạn là mở Jira lên và viết US ngay lập tức.

• Điểm nghẽn: Bạn tập trung vào "Cái gì" (What) thay vì "Tại sao" (Why).

• Hậu quả: Bạn chỉ đang xây dựng tính năng dựa trên giả định của nhà quản lý mà hoàn toàn bỏ qua người dùng cuối. Khi hệ thống ra mắt đẹp lung linh nhưng không ai dùng, đó chính là thất bại của người phân tích.

2. Sự nhầm lẫn giữa "Software Change" và "Business Change"

Nhiều bạn xuất thân từ kỹ thuật thường quá sa đà vào việc giải quyết các vấn đề của phần mềm. Bạn trả lời vanh vách công nghệ này làm được gì, hạn chế ra sao, nhưng lại lúng túng khi hỏi về giá trị kinh doanh.

• Sự thật: Level cao hơn đòi hỏi bạn tập trung vào Business Change. Bạn phải hiểu khách hàng thay đổi quy trình này để tăng doanh thu, giảm chi phí hay tối ưu vận hành, chứ không phải chỉ là để phần mềm hiện đại hơn.

• Bạn có thể tham khảo thêm về CR ở bài viết này nhé Change requirement

3. Thiếu khả năng nhận diện "Pattern" (Khuôn mẫu)

Nếu mỗi dự án mới bạn đều phải bắt đầu tìm hiểu lại từ đầu như một tờ giấy trắng, nghĩa là bạn chưa đúc kết được các Khuôn mẫu (Patterns).

• Kinh nghiệm thực tế: Dù business làm về Logistics, Banking hay E-commerce, bản chất cốt lõi của các nghiệp vụ đều có những khuôn mẫu nhất định. Nếu không nhận ra điều này, bạn sẽ mãi quẩn quanh trong việc xử lý tiểu tiết mà không thể đề xuất giải pháp ở mức độ High-level solution.

---------------

PHẦN 2: CHIẾN LƯỢC PHÁ VỠ ĐIỂM NGHẼN ĐỂ TIẾN LÊN “LEVEL”

Để không bị AI thay thế và bứt phá sự nghiệp, bạn cần thực hiện một cuộc "lột xác" về kỹ năng và tư duy.

1. Nâng cấp bộ kỹ năng "Con người" và Thấu cảm (Empathy)

AI mạnh về logic và dữ liệu, nhưng AI không thể ngồi đối diện để cảm nhận được sự bối rối của người dùng khi họ không tìm thấy nút bấm.

• Hành động: Đầu tư thời gian vào việc Quan sát (Shadowing) người dùng thực tế. Hãy xuống tận "chiến hào" để hỏi: "Anh/chị có thực sự cần và sẽ dùng cái này không?". Khả năng đàm phán, hòa giải xung đột giữa các phòng ban mới là giá trị cốt lõi của BA.

2. Làm chủ các công cụ tư duy hệ thống

Ví dụ: Thay vì nhìn vào một cái Backlog phẳng lộn xộn, hãy bắt đầu sử dụng User Story Mapping.

• Lợi ích: Kỹ thuật này giúp bạn nhìn thấy bức tranh toàn cảnh (Big Picture) và hành trình người dùng từ đầu đến cuối. Nó giúp bạn xác định được đâu là MVP (Minimum Viable Product) thực sự cần thiết thay vì làm tràn lan.

3. Bổ sung nền tảng kỹ thuật và dữ liệu bài bản

Bạn không cần giỏi code, nhưng bạn phải hiểu "cách thế giới đi từ Needs đến Software".

• SQL là bắt buộc: Đừng chỉ dừng lại ở việc đọc báo cáo. Bạn cần dùng SQL để tự mình kiểm tra dữ liệu, hiểu cấu trúc database để xác thực yêu cầu nghiệp vụ.

• Kiến thức hạ tầng: Hiểu về API, Communication protocols và cách các hệ thống tương tác với nhau trong Cloud sẽ giúp bạn tiệm cận vai trò Solution Architect.

4. Học cách làm Pre-sales và Scoping

Một BA giỏi không đợi dự án chạy rồi mới vào viết US. Bạn phải tham gia từ giai đoạn Bidding/Sales.

• Nhiệm vụ: Cùng Tech Lead đề xuất giải pháp, chuẩn bị POC (Proof of Concept) và Proposal để Facing trực tiếp với khách hàng ngay từ đầu. Đây là lúc bạn chứng minh khả năng tư vấn chiến lược của mình.

---------------

PHẦN 3: LỘ TRÌNH THĂNG TIẾN - ĐÂU LÀ CÁNH CỬA CỦA BẠN?

Đừng mặc định con đường duy nhất là lên Project Manager (PM). BA giỏi thực sự không nên làm PM vì bộ kỹ năng và mục tiêu hoàn toàn khác nhau. PM tập trung vào thực thi (ngân sách, thời gian), còn BA tập trung vào giá trị giải pháp.

Có 3 hướng đi thú vị hơn nhiều cho bạn:

1. Management Consultant (Tư vấn quản trị): Làm việc với các C-Level để giải quyết bài toán vĩ mô. Thu nhập cực cao nhưng đòi hỏi Domain Knowledge đồ sộ và 7-10 năm kinh nghiệm.

2. Product Management (PM/PO): Nếu bạn yêu thích việc làm chủ một sản phẩm, chịu trách nhiệm về chiến lược và giá trị thị trường của nó.

3. BA Leadership: Trở thành BA Manager hoặc BA Practice Lead – người xây dựng framework, quy trình và mentor cho thế hệ đàn em.

---------------

KẾT LUẬN: TỐ CHẤT LÀ NỀN TẢNG, RÈN LUYỆN LÀ CHÌA KHÓA

Các bạn cần ghi nhớ một bài học xương máu: Làm ra một hệ thống không khó. Làm ra đúng cái mà người ta chịu dùng mới khó.

Kinh nghiệm 2 năm chỉ là điểm bắt đầu. Đừng để mình rơi vào cái bẫy của sự lặp lại. Hãy luôn đặt câu hỏi "Tại sao?" ít nhất 5 lần trước mỗi yêu cầu. Hãy sử dụng AI như một trợ lý để giải phóng mình khỏi các việc "tay chân", và dành bộ não cho những việc mang tính chiến lược hơn.

---------

Bài viết cùng Series:

1. Số 01: Tại sao kinh nghiệm tăng nhưng trình độ chưa tăng?